SGTT.VN - Ở Nam bộ, có một kho tàng nghệ thuật vô giá chưa được nghiên cứu và giới thiệu thích đáng là nghệ thuật Khmer. Mặc dù các pho tượng Khmer là những cổ vật được săn lùng nhưng với số đông người Việt Nam hôm nay, nền nghệ thuật này vẫn còn xa lạ.

Nguồn gốc xa xưa nhất có thể là văn hoá Óc Eo nổi tiếng. Nghệ thuật Khmer tất nhiên có thủ phủ, trung tâm là đất nước Campuchia ngày nay, song vào thời Angkor thế kỷ 11 – 13 thì đế chế này rất rộng lớn: giáp ranh Miến Điện ở phía Tây, Trung Hoa ở phía Bắc, Chămpa và Đại Việt ở phía Đông. Nghệ thuật Angkor rất gần gũi và có ảnh hưởng qua lại khăng khít với nghệ thuật Chăm, và qua cái cầu Chăm nó cũng ánh xạ le lói nơi nghệ thuật thời Lý của người Việt.

Đến Angkor Thom và Angkor Vat, tôi ngạc nhiên ít mà thích thú nhiều hơn khi nhận ra trên các phù điêu bất tận của kỳ quan thế giới này những tạo hình đàn ông, đàn bà rất gần với điêu khắc đình làng Bắc bộ năm – sáu thế kỷ sau. Những con ngựa thấp bé được tạo hình không khác các con ngựa đá, ngựa gỗ, ngựa trên tranh giấy dó của người Việt bao nhiêu. Cái võng, cách gánh võng, cách ngồi võng của các tiểu thư mệnh phụ, hình thù các đồ vật cái biểu, hốt, lọng… cũng như ta dựng lại trong phim Lều chõng mới đây vậy. Kiểu thức hoa văn hoa dây, hoa sen, sóng nước trong hình tròn và các đồ án trang trí thì rõ ràng là họ hàng của trang trí thời Lý được giới thiệu rầm rộ gần đây sau khi khai quật khu hoàng thành Thăng Long cổ!

Pho tượng đồng này là một tác phẩm thuộc giai đoạn cổ điển của nghệ thuật Khmer. Tính chất thế tục và hiện thực là phần đối ứng với các tác phẩm tôn giáo thuần tuý. So với các nàng Apsara – tiên nữ – lừng danh với sự lý tưởng hoá kiều diễm thân thể phụ nữ thì Người đàn bà ở đây là dân thường 100%. Thân người thấp hơn, chân ngắn hơn, ngực đầy đặn hơn, tay thô mập hơn… Thế quỳ chống một chân với hai tay chắp cao trên đầu làm lễ vái được tạo hình rất sinh động và phô diễn những đường lượn hấp dẫn. Các đặc điểm nhân chủng cũng rất rõ: cổ hơi ngắn và mập, mũi hơi bè, mày rậm và dài, mắt to và sâu, thân trên lẳn và dài. Trang phục giản dị với cái xàrông xếp nếp và các đôi vòng càng làm vẻ đẹp tự nhiên, phồn thực thêm nổi bật. Những người đàn bà như thế này tưởng như ta vẫn còn có thể gặp ở Trà Vinh hay Phnom Penh hôm nay.

Có lẽ đã tới lúc ta trở về nhận lại những người anh chị em văn hoá nghệ thuật xa xưa, có phần gốc rễ của mình ở khu vực Đông Nam Á, hơn là chỉ dõi mắt mơ màng về phương Bắc xa xăm!

Nguyễn Quân

Sưu tầm.